Ciidamo amni oo xooggan ayaa la geeyay guud ahaan Koonfur Afrika sababta oo ah cabsi laga qabo in dibadbaxyada ka dhanka ah socdaalka ay isu beddeli karaan rabshado iyada oo Madaxweyne Cyril Ramaphosa uu ku boorriyay kuwa qorsheynaya inay ka qayb qaataan arrintaas in aanay cid cabsi gelin, hanjabaad ama digniinona aanay bixin.
Dibadbaxyada la qorsheeyay waxay calaamad u yihiin waqti kama dambays ah oo ay u qabteen ololeeyayaasha in dhammaan ajaanibta aan sharciga haysan ay ka baxaan dalka taas oo ah 30 June.
Qaar badan ayaa horey u qaxay si ay uga baxsadaan rabshadaha iyo handadaadda. Booliska Koonfur Afrika ayaa sheegaya in ilaa hadda la celiyay 25,000 oo qof, kuwaas oo ka kala yimi dalal kale oo Afrikaan ah.
Mid ka mid ah dadka aan sharciga haysan ee reer Malawi ayaa BBC-da u sheegay inuu “ku faraxsan yahay inuu dib u laabto” laakiin uu qalbi jabay sababta oo ah inuu ka tagay afar carruur ah oo yaryar.
Magaalada Johannesburg, oo ah halka mid ka mid ah dibadbaxyada la qorsheeyay, ayaa si aan caadi ahayn u deggan, dhammaan dukaamada ku yaal agagaarka halka dibadbaxayaashu ay isugu soo ururayaanna waa la xidhay.
Ramaphosa wuxuu si isdaba joog ah uga digay dibadbaxayaasha inay si nabad ah oo mas’uuliyad leh u dhaqmaan, isaga oo sidoo kale aqbalaya baahida loo qabo dib-u-habaynta socdaalka.
Waxaa jira in ka badan saddex milyan oo muwaadiniin ajaanib ah oo diiwaangashan oo ku sugan Koonfur Afrika, sida laga soo xigtay tirooyinka rasmiga ah.
Kahor waqtiga kama dambaysta ah, kumanaan muhaajiriin ah ayaa dhowr toddobaad sugayay in lagu hayo xeryo ku meel gaadh ah iyaga oo ka baqaya amnigooda.
Magaalada Durban, oo ay ka dhaceen dibadbaxyadii ugu waaweynaa, teendhooyinka cadcad ee ay ku nool yihiin dadka u badan Malawi ayaa la burburinayaa iyada oo mas’uuliyiintu ay ku dadaalayaan sidii ay u nadiifin lahaayeen xerada dadka lagu hayo.
Haween xidhan dharka sarong-ka midabada leh ayaa ku fadhiistay alaabtooda, iyaga oo saf ugu jira inay raacaan bas u socda Malawi.
Nin, Nelson Mbewe, ayaa sheegay inuu Koonfur Afrika inuu u yimi shaqo raadinta si uu u taageero qoyskiisa Malawi. “Laakiin wuxuu kala kulmay caqabado, mana haysto dukumentiyada saxda ah,” sida uu u sheegay BBC.
“Waxay noogu yeedhaan in aan nahay Makkwere” – waa eray aflagaado nacayb ah oo loo isticmaalo in lagu tilmaamo muhaajiriinta Afrikaanka ah ee ka yimid dalal kale – ayuu yidhi Mbewe. “Waa waddankooda, marka maxaan sameyn karnaa? Taasi waa sababta aan u aqbalnay inaan si aan raalli ahayn ugu laabanno waddankeenna.”
Hassan Phiri, oo u dhashay Malawi oo wali sugaya in la soo gabagabeeyo dacwadda, ayaa farriin u diray dibadbaxayaasha. “Waxa kaliya ee aan u sheegayo dadka Koonfur Afrika waa inaan dhammaanteen mid nahay. Wax kasta oo dhacaya, wax kasta oo dhici doona, Afrika waa inay sii ahaataa Afrika.”
“Afrika ma noqon karto Afrika iyada oo aan lahayn Koonfur Afrika… iyada oo aan lahayn Malawi, iyada oo aan lahayn Afrikada kale,” ayuu u sheegay BBC, isaga oo raaciyay: “Markaa wax kasta oo dhici doona, waa inaan is jeclaannaa oo aan isku dhegganaanno Afrika ahaan.”
Dibadbaxyo ka dhan ah muhaajiriinta ayaa la oggolaaday maanta oo Salaasa ah in lagu qabto Durban, Johannesburg iyo magaalooyin kale.
Mas’uuliyiintu waxay uga digeen qabanqaabiyeyaasha inay hubiyaan in aanay dhicin rabshado laakiin waxay sheegeen inay diyaar u yihiin wax kasta oo carqaladeyn kara.
Booliisku waxay sheegeen in hubka dhaqameed aan la ogolayn. Tani waxay horseedi kartaa xiisad u dhaxaysa dibadbaxayaasha iyo booliiska sababta oo ah dibadbaxayaal badan oo ka mid ah ayaa ah qowmiyadda Zulu, kuwaas oo had iyo jeer qaata gaashaankooda, karbaashkooda iyo ulohooda marka ay socdaan dibadbaxyada.
Sida ay dawladdu sheegtay, in ka badan 12,000 oo muhaajiriin ah ayaa la masaafuriyay ama dib loogu celiyay dalkooda tan iyo markii ay billowdeen dibadbaxyo horraantii sanadkan.
Ghana, Malawi, Mozambique, Nigeria iyo Zimbabwe ayaa abaabulayay dib u celin dadka iyagoo adeegsanaya diyaarad ama bas dhowrkii toddobaad ee la soo dhaafay – iyadoo qiyaastii 3,500 oo ajaanib ah ay iskaa wax u qabso ku tageen.
Sida laga soo xigtay Xenowatch oo ah dabagalka rabshadaha nacaybka ah ee Xarunta Afrika ee Socdaalka iyo Bulshada (ACMS), laba qof ayaa la dilay sanadkan.
Sannadkii 2008, in ka badan 60 qof ayaa ku dhintay rabshado ka dhan ah dadka aan u dhalan Koonfur Afrika.