Isku-filnaanta horumarinta adeegyada aasaasiga ah: dedaalada joogtada ah ee Wasaaradda Xannaanada Xoolaha
Qore Axmed M. Saleebaan
Hargeysa (Dawan)- Xukuumadda Jamhuuriyadda Somaliland ayaa mar kale caddeysay sida ay uga go’an tahay in la xoojiyo adeegyada aasaasiga ah ee nolosha reer miyiga, gaar ahaan xanaanada xoolaha oo ah laf-dhabarta dhaqaalaha dalka. Iskaashigii ay 06-dii bishii August 2025 kala saxeexdeen Wasaaradda Xanaanada Xoolaha iyo Horumarinta Reer Miyiga iyo Jaamacadda Hargeysa ayaa tusaale muuqda u ah jihada cusub ee ay xukuumaddu u qaadday dhanka horumarinta cilmi-baadhista, kobcinta xirfadaha, iyo dhismaha iskaashi wax-ku-ool ah oo hay’adaha qaranka dhexdooda ah.
Heshiiskan Iskaashi (MoU) waxa uu xooga saarayaa kobcinta cilmi-baadhista iyo waxbarashada la xidhiidhta caafimaadka xoolaha, iyadoo Wasaaraddu si rasmi ah ugu wareejisay Jaamacadda Hargeysa shaybaadh casri ah oo loogu talagalay xanaanada xoolaha. Tani maaha oo keliya tallaabo dhinaca qalabka ah, balse waa dhabbaha lagu xoojinayo xidhiidhka u dhexeeya hay’adaha, go’aan-qaadayaasha siyaasadeed iyo xarumaha cilmiyeed ee dalka.
Qalabkan shaybaadhka ah waxa uu muhiimad gaar ah u leeyahay baadhista cudurrada faafa, dabagalka caafimaadka xoolaha, iyo diyaarinta istaraatiijiyado lagaga hortagayo cudurrada halista u leh xoolaha iyo dadka (zoonotic diseases). Iyadoo in ka badan 70% bulshada reer miyiga ay noloshoodu ku tiirsan tahay xoolaha, xogta cilmiyeed ee kasoo baxda shaybaadhkani waxay noqon doontaa tiir adag oo lagu dhiso qorshe siyaasadeed oo ku saleysan xog sugan.
Iskaashigan waxa kale oo uu fure u noqon karaa in la helo arday si buuxda ugu tababaran farsamooyinka casriga ah ee xanaanada xoolaha, iyadoo la kobcinayo awoodda Jaamacadda Hargeysa ee dhanka barista, cilmi-baadhista, iyo adeegyada bulshada. Waxa kale oo uu kor u qaadi doonaa awoodda ay Somaliland u leedahay in ay si madax-bannaan uga jawaabto dhibaatooyinka caafimaadka xoolaha oo ay ka mid yihiin cudurrada saf-marka ah, xaalufka dhaqan-dhaqaale, iyo baahiyaha degdegga ah ee wax-ka-qabashada deegaanka reer miyiga.
Xukuumadda Somaliland ayaa si joogto ah u muujisay in horumarka dalka laga dhisi karo gudaha, iyadoo la kobcinayo aqoonta, xirfadda, iyo adeegyada bulsho ee ay gacanta ku hayaan hay’adaha maxalliga ah. Sidaa darteed, heshiiskan uu saldhiggiisu yahay iskaashi cilmiyeed oo qoto dheer waxa uu marag u yahay in horumarka iyo wax-soo-saarka aqooneed aan looga baahnayn kaliya taageero dibadeed, balse lagu gaadhi karo iskaashi hufan oo dhex mara hay’adaha gudaha ee dawladda iyo tacliinta sare.
Ugu dambayn, heshiiska Iskaashi ee u dhexeeya Wasaaradda Xanaanada Xoolaha iyo Jaamacadda Hargeysa waxa uu noqonayaa astaanta jihada cusub ee horumarka Somaliland: horumar ku saleysan aqoon, cilmi-baadhis, iyo iskaashi dhaxal-gal ah oo bulshada ka tarjumaya. Waa tallaabo iftiiminaysa aragtida dheer ee xukuumaddu u leedahay sidii adeegyada xanaanada xoolaha iyo nolosha reer miyiga loogu kobcin lahaa hannaan waara, cilmi ku dhisan, oo ka tarjumaya baahida dhabta ah ee dalka.
Ujeedooyinka Dhabta ah ee Heshiiskan Iskaashi:
Heshiiska iskaashiga ee ay kala saxeexdeen Wasaaradda Xanaanada Xoolaha iyo Horumarinta Reer Miyiga iyo Jaamacadda Hargeysa (MoU) waxa uu leeyahay ujeedo cad oo ah in la hormariyo cilmi-baadhista iyo waxbarashada ku saabsan caafimaadka xoolaha. Wasaaraddu si rasmi ah ayay Jaamacadda ugu wareejisay qalab casri ah oo shaybaadh ah, taasoo muujinaysa in iskaashigan aanu ahayn mid kaliya ku koobnaanaya hab-maamuus, balse uu yahay hannaan wax-ku-ool ah oo isku xidhaya go’aan-qaadayaasha siyaasadeed iyo xarumaha cilmiyeed ee dalka.
Iskaashigan wuxuu iftiiminayaa aragti cusub oo ku wajahan horumarinta adeegyada xanaanada xoolaha, taasoo saldhig u ah badbaadada bulshada, kobaca dhaqaalaha, iyo xoojinta adeegyada cilmi-ku-dhisan.
Difaaca iyo Badbaadada Bulshada Reer Miyiga:
Cilmi-baadhista cudurrada xoolaha, gaar ahaan kuwa halista ku ah caafimaadka dadka (zoonotic diseases), waxay door muhiim ah ka ciyaartaa ilaalinta bulshada ku tiirsan dhaqashada xoolaha. In ka badan 70% dadka Somaliland waxay ku tiirsan yihiin xoolaha noloshooda, taas oo ka dhigaysa caafimaadka xoolaha mid si toos ah ugu xidhan nolosha, dhaqaalaha, iyo xasilloonida deegaanka miyiga.
Iskaashigan waxaa la filayaa inuu sare u qaado tayada cilmi-baadhista, tababarka ardayda, iyo diyaarinta siyaasado ku saleysan xog dhab ah, taasoo horseedi karta nidaam caafimaad xoolo oo hufan una adeegaya adkeysiga iyo horumarka bulshooyinka reer miyiga.
Isbeddelka Joogtada ah ee Xukuumadda Somaliland:
Jamhuuriyadda Somaliland waxay marar badan caddeysay in horumarka dalka aanu ku xidhnayn kaliya taageero dibadeed, balse uu ku dhisan yahay dhisidda hay’ado gudaha ah oo tayo leh iyo iskaashi aqooneed oo waxtar leh. Heshiiskan cusub wuxuu muujinayaa in Somaliland ay gaadhay heer awood u leh inay cilmi iyo xirfad ku dhisto adeegyada aasaasiga ah ee bulshada.
Tani waxay sidoo kale tahay markii labaad ee Jaamacadda Hargeysa ay la gasho heshiis noocan oo kale ah oo hay’ad dawlad ah, taasoo muujinaysa in jaamacaddu ay noqotay tiir-dhexaad aqooneed oo taageeraya qorshaha horumarineed ee dalka.
Siyaasadda Deegaanka iyo Saameynta Heshiiskan:
Xanaanada xooluhu maaha oo kaliya arrin xoolo-dhaqatada ku koobnaanaysa, balse waa laf-dhabarta dhaqaalaha Somaliland iyo isha ugu weyn ee dhoofinta dalka. Helitaanka cilmi sax ah, qalab shaybaadh tayo leh, iyo arday xirfad leh oo si hufan uga shaqeeya miyiga ayaa muhiim u ah kobaca xoolaha iyo horumarinta nolosha reer miyiga.
Heshiiskan wuxuu door muhiim ah ka ciyaari karaa yareynta khatarta cudurrada zoonotic-ka ah, kuwa xoolaha uga gudba dadka, kuwaas oo leh saameyn caafimaad iyo dhaqaale oo baaxad leh. Cilmi-baadhayaasha jaamacadda ayaa door toos ah ka qaadan kara ilaalinta bulshada iyo kordhinta wax-soosaarka xoolaha.
Saameynta Istiraatiijiga ah ee Mustaqbalka:
Heshiiskan waa tusaale cad oo muujinaya sida hay’adaha dawladda iyo jaamacadaha gudaha ay si habsami leh ugu wada shaqeyn karaan yoolal wadajir ah. Waa tallaabo xoojinaysa mabda’a dawladnimo ku dhisan aqoon iyo cilmi (knowledge-based governance), taasoo dowladdu ku wajahdo baahiyaha bulshada iyadoo adeegsaneysa xog iyo tacliin sare.
Gunaanad
Saxeexa heshiiskan u dhexeeya Wasaaradda Xanaanada Xoolaha iyo Jaamacadda Hargeysa maaha oo keliya is-afgarad warqad lagu kala saxeexday, balse waa dhabbihii loo mari lahaa koboc cilmiyeed, adeeg horumarineed, iyo dawlad wax ku dhisaysa dadka ay u adeegayso. Waa waqtigii jaamacadaha dalka ay si buuxda uga mid noqon lahaayeen qorsheyaasha horumarineed ee qaranka, iyadoo la xaqiijinayo in cilmiga laga helo jaamacadaha uu noqdo mid wax-ku-ool ah oo nolosha dadka si toos ah u taabanaya.
Iskaashigan cusub waa fure kale oo laga furi karo horumarka miyiga iyo caafimaadka xoolaha, taasoo aan ka maarmi karin hadal, qorshe iyo iskaashi dhab ah.