Laba doonyood oo siday dad lagu qiyaasay 530 oo qaxooti Rohingya ah ayaa ka baxay gobolka Rakhine ee Myanmar 29-kii Juun, hase ahaatee tan iyo waqtigaa wax war ah lagama maqal raq iyo ruuxoodii midna lama hayo. Waxa kale oo la waayey diyaarad yar oo dad ka buuxaan sida wararku sheegayaan. Waqtigan oo ay bilowdeen roobabkii iyo daybalihii Mansoon, badduna aad u kacsan tahay, waxa la rumaysan yahay in labada doonyoodba qaraqmeen. Dadka Rohinga ah qaxaya waxa badanaa lagu qaadaa Doonyo kalluumeysiga ee duugoobay kuwaas oo loo beddelo inay qaadaan dad badan intii suurtagal ah, waxay wataan badda matoorro aan la isku halleyn karin.
Sidoo kale waxay u badan tahay inay aad u yar yihiin, ama aanay jirin wax ka badbaaday. Waxaana la sheegayaa in dadkaas kala badh ay ahaayeen haween iyo carruur. Rakhine waxay ku jirtay xaalad dagaal sannado badan, iyada oo Ciidanka Arakan ee kacdoonka wada ay ka saareen militariga Myanmar inta badan, waxa la go’doomiyey xaruntii ugu dambeysay ee ay ku lahaayeen caasimadda gobolka Sittwe ciidamadu ku lahaayeen, oo hadda lagu tegi karo oo keliya hawada iyo badda. Ku dhawaad dhammaan isgaadhsiinta waxaa ka jaray militariga. Chris Lewa, oo maamula Mashruuca Arakan ee u ololeeya hagaajinta xaaladda Rohingya, ayaa isku dayayay inuu isku soo dubarido waxa ku dhacay labada doomood.
Tani waa mid aad u adag. Hadda ma laha xirdhiidho ay la xidhiidh karto Sittwe, ama Sin Tet Maw, oo ah tuulada ay gacanta ku hayaan Ciidanka Arakan oo ay doonyuhu ka soo baxeen. Rakaabka Rohinga ah waxay u socdeen xeebta koonfureed ee Myanmar, halkaas oo dadku uga sii tahriibaan Thailand, iyada oo la sii mari doono xeryo tareen oo qallafsan oo ku yaal kaynta, iyada oo la sii socdo Thailand ilaa xadka Malaysia. Caadiyan qoysaskoodu waxay filan jireen inay war ka maqlaan toddobaad ama 10 maalmood gudahood. Ku dhawaad saddex toddobaad ka dib, waxba kamay maqlin.
Mas’uuliyiinta Bangladesh ayaa sheegaay in Kalluumaysto ay soo heleen meydka haweeney. Kalluumeysatada ka shaqeysa badda u dhaxaysa Irrawaddy delta iyo gobolka xeebta ayaa Isniintii soo helay meydad kale sagaal maalmood ka dib. Chris Lewa wuxuu aaminsan yahay in dhammaan arrimahan ay tilmaamayaan in doonyaha ay qarxeen, hal saacadood ka dib markii ay ka baxeen Sin Tet Maw, tan kalena ay dhowr maalmood ka dib ku safreen koonfur-bari.
Waxaa jira in ka badan hal milyan oo Rohingya ah oo ku nool xeryo aad u buux dhaaf ah oo ku yaal koonfurta Bangladesh, halkaas oo gargaarku uu gabaabsi yahay, shaqo la’aanna ay jirto, kooxaha dambiyada abaabulanna si xor ah ayay u shaqeeyaan. Qiyaastii 600,000 oo Rohingya ah ayaa weli ku sugan Gobolka Rakhine, rubuc ka mid ah ayaa ku kooban xeryaha barakacayaasha ee dhibaataysan, inta soo hadhayna waxay ka mid yihiin bulshooyin halis ah oo ku dhex milmay dhinacyada dagaallamaya. Ciidamada milatariga ayaa ku qasbayay inay si qasab ah askar u qoraan. Ciidanka Arakan, oo taageero ka hela dadka qowmiyadda Rakhine, ayaa aaminsanayn Rohingya waxaana lagu eedeeyay xadgudubyo halis ah oo ka dhan ah xuquuqda aadanaha.
Iyada oo rajo xumo ay jirto, rajada kaliya ee Rohingyas waa inay u baxaan waddan kale. 200,000 oo Rohingya ah oo hore u qaxay ayaa ku nool Malaysia waan meesha ugu soo jiidashada badan. Tani waxay fursad ganacsi oo faa’iido leh u abuurtay kooxaha wax tahriibiya, kuwaas oo hadda shabakado ku leh Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malaysia iyo Indonesia. Qaabka ganacsigu waa mid fudud: dad badan oo lagu raro doonyaha, mas’uuliyiinta oo aan waxba ka ogayn, iyo in la hubiyo in qoysaskoodu ay bixiyaan khidmadda $3,000 (£2,230). Thailand-na waxay u adeegsadaan marinkooda ugu weyn ee gaadiidka
Kuwa qoysaskoodu bixin waayaan lacagta waa la xiraa oo la garaacaa, ama ka sii daran, fiidiyowyada dhibaatadooda ah ayaa loo diraa si loogu qanciyo qaraabadooda inay bixiyaan khidmadda loo baahan yahay. Sannado badan, waddooyinku way isbeddeleen, laakiin naxariis darrada ganacsigan aadanuhu ma beddelin. Maalmahan waxay sitaan taleefanno dayax-gacmeed, waxayna la xidhiidhaan kooxaha tahriibinta ee Thailand ama Indonesia si ay u siiyaan kalluumeysatada maxalliga ah si ay Rohingyas u geeyaan xeebaha koonfurta Thailand ama bariga Sumatra, halkaas oo, marka lacag buuxda la bixiyo, si gaar ah loogu rari karo Malaysia.