Sacuudi Carabiya ayaa ku dhawaaqday howlgal ay ku dhisayso isbahaysi caalami ah si ay Badda Cas uga ilaaliso weerarrada ay geysanayaan Xuutiyiinta ay taageerto Iiraan ee ka socda Yemen. Tobanaan waddan ayaa lagu casuumay inay ku biiraan isbahaysiga, Khamiistii, Sacuudi Carabiya waxay sheegtay in 13 waddan ay ku heshiiyeen.
Xuutiyiinta ayaa xayiraad dhanka badda ah ku soo rogay boqortooyada 20-kii July, taas oo carqaladeysay shixnadaha saliidda ee loo weeciyay Badda Cas ka dib markii la xidhay Marinka Hormuz. Waxaa sidoo kale soo baxay warar sheegaya inay qorsheynayaan inay canshuur ku soo rogaan maraakiibta mara marin biyoodka Bab al-Mandeb ee xeebta Yemen.
Xiisadaha ka taagan marinnada maraakiibta ee Badda Cas ayaa sii saameeyay qiimaha tamarta adduunka iyo khadadka sahayda, iyada oo carqalado xooggan oo ku yimid dhoofinta Khaliijka ee loo maro Hormuz ay sii kordhayaan. Isbahaysiga cusub ee uu Sacuudigu hoggaamiyo ayaa lagu wadaa inuu xaruntiisa ku yeesho Riyadh, waxaana la shaacin karaa Khamiista soo socota, sida ay sheegayaan wararka.
Yaa ku biiri doona isbahaysiga?
Turkiga, Kuwait, Baxrayn, Qadar, Urdun, Masar, Bakistaan, Jabuuti, Soomaaliya, Bangladesh, Yemen, Suudaan iyo Comoros ayaa la fahansan yahay inay yihiin saxiixayaasha isbahaysiga, marka laga reebo Sacuudiga. Imaaraadka Carabta iyo Cumaan midkoodna isma saxiixin, inkasta oo ay lahaayeen ujeeddooyin amni oo isku mid ah iyada oo khilaafka uu diiradda saarayo Iiraan.
“Albaabku wuu u furan yahay dalalka kale inay ku biiraan axdiga isbahaysiga ka dib markay dhammaystiraan habraacyadooda qaran,” ayaa lagu yidhi bayaan ka soo baxay Wasaaradda Difaaca ee Sacuudiga. In kasta oo Washington, oo ah xulafo muhiim ah oo Riyadh ah, hadna weli may xaqiijin inay ku biiri doonto, haddana waxaa la filayaa inay sidaas sameyso.
Wakiillo ka kala socda 43 ka mid ah 51-ka waddan ee lagu casuumay inay ku biiraan isbahaysiga ayaa ka soo qayb galay shirkii lagu aasaasay isbahaysiga Khamiistii. Wafti ka socda Midowga Yurub ayaa lagu daray, sida ay sheegtay Wasaaradda Difaaca Sacuudiga. Midowga Yurub wuxuu horey u lahaa hawlgal ilaalin ah oo ciidamada badda ah, oo lagu magacaabo Aspides, oo ka socda Badda Cas. Wasiirka Difaaca Sacuudiga Amiir Khalid bin Salman ayaa sidoo kale kulan degdeg ah la yeeshay Madaxweynaha Maraykanka Donald Trump iyo Madaxweyne ku xigeenka JD Vance Arbacadii, sida ay sheegtay warbaahinta Maraykanka.
Amiir Salmaan ayaa la sheegay inuu u gudbiyay Washington in boqortooyadu ay ka soo horjeedo sii kordhinta dagaalka sii kordhaya ee Maraykanka iyo Israa’iil ee ka dhanka ah Iiraan, laakiin ay diyaar u tahay inay “difaacdo”, sida ay ku warantay warbaahinta Maraykanka ee Axios, iyada oo soo xiganaysa ilo xog ogaal ah oo kulankaas ka warqaba.
Iiraan waxay bartilmaameedsanaysay hantida militariga Maraykanka iyo kaabayaasha dhaqaalaha ee dalalka Khaliijka si ay uga aargudato duqeymaha Maraykanka tan iyo markii ay bilowdeen 28-kii Febraayo. Amiir Salman ayaa sidoo kale la sheegay inuu Vance u sheegay in Sacuudi Carabiya ay maarayn doonaan xaaladda Xuutiyiinta Yemen, isla markaana aany u baahnayn in Maraykanku uu ku lug yeesho.
Todobaadkii hore, Maraykanka iyo Sacuudi Carabiya ayaa si wadajir ah u weeraray kooxo hubeysan oo ay taageerto Iiraan oo ku sugan bariga Ciraaq, iyagoo sheegay inay aargoosi u ahaayeen weerarro badan oo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Iiraan ay ka geysteen dhulka Sacuudiga. Badda Cas waxay u dhaxaysaa Sacuudi Carabiya iyo Yemen dhinac, Masar, Suudaan, Ereteriya, Jabuuti iyo Soomaaliya, waa mid ka mid ah marinnada maraakiibta ugu muhiimsan adduunka, iyada oo qaada ilaa 30 boqolkiiba gaadiidka adduunka.
Waa muhiim gaar ahaan sababta oo ah marin biyoodka Bab al-Mandeb, oo ah marin biyoodka isku xidha Badda Cas iyo Gacanka Cadan iyo Badweynta Hindiya. Biyo-mareenka cidhiidhiga ah waa marin muhiim u ah dhoofinta saliidda adduunka ee ka soo qulqulaysa waddamada Khaliijka. Sidoo kale waa mid ka mid ah laba meelood oo keliya oo laga galo Badda Cas, kan kalena waa Kanaalka Suez.
Bab al-Mandeb waa 29km (18 mayl) oo kaliya ballaca meesha ugu cidhiidhiga badan, taas oo xaddidaysa taraafikada laba kanaal oo loogu talagalay shixnadaha soo galaya iyo kuwa baxaya. Sannadkii 2024, 4.1 bilyan oo foosto oo saliid ceedhin ah iyo batrool la safeeyey ayaa ka gudbay marin biyoodka – qiyaastii shan boqolkiiba wadarta guud ee adduunka.
Iyada oo ay socdaan khilaafka Maraykanka iyo Iiraan iyo xayiraadaha saaran Gacanka Hormuz, Sacuudi Carabiya waxaa lagu qasbay inay dhoofiso saliiddeeda badankeeda Badda Cas iyada oo loo marayo Yanbu. Laakiin dekedda Sacuudiga waxaa hadda si wax ku ool ah u maamula Xuutiyiinta ay taageerto Iiraan. Maadaama 20 boqolkiiba sahayda saliidda iyo gaaska dabiiciga ah lagu raro Gacanka Hormuz xilliga nabadda, ilaa 25 boqolkiiba sahayda adduunka ayaa hadda ay saameysay colaaddu.
Maxay Xuutiyiintu u beegsanayaan maraakiibta Badda Cas?
Xuutiyiinta oo ay taageerto Iiraan ayaa la wareegay caasimadda Yemen ee Sanca sanadkii 2014. Tan iyo markaas, waxay la dagaallameen dowladda ay taageerto Sacuudiga ee caalamku aqoonsan yahay ee ku sugan magaalada dekedda leh ee Cadan. July 20, kooxda hubaysan waxay ku dhawaaqday xayiraad dhanka badda ah oo ay saartay Sacuudi Carabiya si ay uga aargudato sannado badan oo ay ku jirtay tallaabo militari oo Sacuudigu qaaday. Dhowr maalmood ka hor ku dhawaaqista, kooxdu waxay sidoo kale ku hanjabtay inay aargudan doonto duqeymo ka dhacay garoonka diyaaradaha ee Sanca.
Xuutiyiinta ayaa ku eedeeyay hoggaamiyeyaasha Sacuudiga inay ku soo rogeen “go’doomin aan caddaalad ahayn oo dulmi ah” muddo ku dhow 12 sano, “iyagoo boobaya kheyraadkeenna isla markaana xayiraad ballaaran ku soo rogay dekedahayaga iyo garoomada diyaaradaha dhulka, badda iyo cirka”. Maraakiib badan oo calanka Sacuudiga iyo xarumaha shidaalka leh ayaa tan iyo markaas bartilmaameedsaday weeraro. Afhayeenka Xuutiyiinta Yahya Saree ayaa Talaadadii soo dhigay X in kooxdu ay bartilmaameedsatay markabka saliidda Sacuudiga ee NCC Ghazal, gantaallo ballistic ah, taasoo ku qasabtay inuu beddelo jihada uu ku socdo.
Sannadkii 2023, ka dib weerarradii Israa’iil ay ku qaadday Qaza, Xuutiyiintu waxay carqaladeeyeen maraakiibta caalamiga ah iyagoo weeraray maraakiibta xiriirka la leh Israa’iil ee ku sii jeeday Bab al-Mandeb, Sidee ayay u saameeyeen qiimaha maraakiibta caalamiga ah iyo saliidda?
Gaadiidka Badda Cas ayaa hoos u dhacay heerkii ugu hooseeyay bilo gudahood iyadoo 11 markab oo keliya la geeyay dhammaadka usbuuca, sida ay sheegtay Reuters. Kahor 2023, in ka badan 70 markab ayaa maalin walba mara Bab al-Mandeb. Qiimaha saliidda, oo horeba u ahaa mid aan degganayn tan iyo markii uu bilowday dagaalkii Maraykanka iyo Israa’iil ee Iiraan bishii Febraayo, ayaa kor u kacay Arbacadii. Saliidda cayriin ee Brent ayaa kor u kacday ilaa $88.09 halkii foosto ka dib markii ay hoos u dhacday $72 horraantii bishan. Qiimuhu wuxuu dhaafay heerka $100 ee usbuucii hore.