Sannadkan waxaa isbeddel weyn ku yimid codka wadahadalka caalamiga ah ee ku saabsan ganacsigii addoomaha Afrika ee transatlantic. Baahida loo qabo raaligelin rasmi ah, cafinta deynta iyo magdhowga maaliyadeed ee ka imanaya waddamada iyo hay’adihii ka faa’iideystay addoonsiga ayaa noqotay mid sii xoogaysanaysa.
Bishii Maarso, qaraar ayaa laga soo saaray Qaramada Midoobay kaas oo lagu aqoonsaday in addoonsigii uu ahaa “dambigii ugu weynaa ee ka dhanka ahaa aadanaha” inkasta oo Maraykanka uu ka soo horjeestay qaraarka, dal kasta oo Yurub ahna uu ka aamusay codbixinta.
Boqortooyada Ingiriiska, oo ay weheliso Portugal oo maamusha ganacsiga addoonta ee transatlantic, ayaa si joogto ah u diiday fikradda ah in la bixiyo magdhaw, taas oo laga yaabo inay tahay wax aan la yaab lahayn marka la eego qiyaasaha ay ku leeyihiin magdhawga waddamada ay saameysay oo gaadhaya trillions oo giniga Ingiriiska ah .
Iska caabinta Yurub may niyad jabin waddanka noqday codka ugu horreeya ee raadinaya magdhawga oo ah Ghana.
Ghana ayaa soo gudbisay qaraarka Qaramada Midoobay, bishii Juunna, shir madaxeed ku saabsan magdhow ayaa lagu qabtay caasimadeeda Accra, iyada oo ay ka soo qaybgaleen ergooyin ka kala socday ilaa 80 waddan, kuwaas oo ku soo gabagabeeyay in abaal-marintu ay waqti dheer soo daahday.
“Ghana had iyo jeer waxay ahayd hoggaamiye Afrikaan ah. Waxaan nahay waddankii ugu horreeyay ee madaxbannaani ka hela Afrikada Saxaraha ka hooseysa oo caddeeya inay suurtagal tahay in lala dagaallamo awoodda boqortooyooyinka, oo la guuleysto,” ayuu yidhi Wasiirka Arrimaha Dibadda Samuel Okuzeto Ablakwa.
Midowga Afrika ayaa Ghana siiyay mas’uuliyad gaar ah si ay u noqoto “horyaalka caddaaladda magdhawga” waana door cad oo hoggaanka siyaasadeed ee dalka uu si dhab ah u qaadanayo.
Sababta ay sidaa Ghana ku noqotay way iska cadahay sababta oo ah qiyaastii boqolkiiba 10-15% dadkii Afrikaanka ahaa ee la qaaday in lagu qiyaasay 12 milyan ee si qasab ah looga raray guryahooda, laga soo barakiciyay tuulooyinkoodii, oo si aan hore loo aragna loo bahdilay, waxay ka yimaadeen waxa hadda loo yaqaan Ghana. Xitaa in ka badan ayaa laga soo raray xeebaheeda.
“Ghana waxay ahayd goobtii dambiyada ay ka dhaceen falalkan foosha xun, sidaa darteed Ghana ma awoodi karto inay ka aamusto hubinta inaan mas’uul ka noqonno dambiilayaasha,” ayuu yidhi Ablakwa.
Wasiirku wuxuu ku baaqay nidaam caddaalad magdhaw ah oo maalgeliya deeqaha waxbarashada, raasamaalka ganacsiga ee ganacsatada da’da yar ee Afrika iyo cilmi-baashista arrimaha caafimaadka ee waara oo dadka qaar ay ku doodaan inay asal ahaan dib ugu soo celin karaan nafaqo-xumada daran iyo xaaladaha aan bani’aadamnimada ahayn ee addoonsiga.
In kasta oo uu ku adkeysanayo in tani aanay ku saabsanayn faa’iido dhaqaale oo toos ah oo loogu talagalay hoggaamiyeyaasha Afrika, mid ka mid ah dalabaadka lagu soo bandhigay shirkii dhawaan ee ku saabsanaa magdhowga ayaa si cad uga hadlay cafinta deynta iyo joojinta deynta.
Waxa kale oo uu doonayaa in hay’adaha gaarka ah ee ka faa’iidaysan jiray ganacsiga addoonsiga la xisaabtamo oo ay magdhow bixiyaan.
Si kastaba ha ahaatee wadamada Yurub iyo Maraykanka oo denbigan sameeyey way ka dhuumanayaan hawlaha hada la wado waxay keliya doonayaan in raali gelin keliya lagu dhameeyo, waayo Magdhowgu waa wax weyn, laakiin hadda wadamo badan ayaa wada, sidoo kale qaramada midoobay ayaa taageero u muujisay .