“Tobonka goobood ee ugu quruxda badan dal-xiiska JSL” Warbixin: Factverse
“Dal leh siro qadiimi ah iyo qurux ay naftu ku raaxaysato oo weli ka qarsoon dunidda”
Qore Axmed M. Saleebaan
Hargeysa (Dawan) Warbixin ay daabacday warbaahinta caalamiga ah ee FactVerse ayaa si weyn indhaha dunida ugu soo jeedisay quruxda, taariikhda iyo khayraadka dabiiciga ah ee Jamhuuriyadda Somaliland. Warbixintu waxay si qoto dheer u iftiimisay dhul leh ilbaxnimo fac weyn, magaalooyin firfircoon iyo muuqaallo dabiici ah oo soo jiidasho leh, gaar ahaan dhinacyada dalxiiska oo ay ku tilmaantay mid ay Somaliland hodan ku tahay oo aan weli si buuxda loo sahamin.
Warbixintan ayaa si faahfaahsan u soo bandhigtay bilicda dabiiciga ah ee dalka, laga bilaabo raadadka ilbaxnimadii hore ee Laas Geel ilaa buuraha dhaadheer ee Daallo iyo Cal-madow. Warbixintu waxay muujiyay isku dhafka taariikh qoto dheer iyo dabeecad qurux badan oo ka dhigaya Somaliland meel gaar ah oo ku taalla Geeska Afrika, taas oo sare u qaaddaysa fahamka iyo xiisaha caalamiga ah ee ku aaddan khayraadka ku duugan dhulkan.
Warbixin ayaa lagu saleeyay xog cilmiyeed iyo tixraacyo ay diyaariyeen khuburo iyo sahamiyaal caalami ah oo booqashooyin rasmi ah ku tagay goobaha muhiimka ah ee dalka. Daraasaddoodu waxay muujisay dhul isku darsayday taariikh qoto dheer, bulsho adkeysi leh, iyo muuqaallo dabiici ah oo naadir ku ah dunida inteeda kale. Laga bilaabo farshaxanka qadiimiga ah ee ku sawiran dhagaxyada faca-weyn ilaa magaalooyinka firfircoon iyo silsiladaha buuraha dhaadheer, warbixintu waxay soo bandhigtay sawir dhammaystiran oo ka tarjumaya kala duwanaanshaha iyo qaninimada Somaliland.
Sidoo kale, warbixintu waxay xustay in Somaliland ay leedahay khibrado iyo astaamo taariikhi ah oo aan si fudud looga heli karin meelo kale oo dunida ka mid ah. Waxaa lagu tilmaamay goob leh muhiimad istaraatiiji ah oo qiime weyn ugu fadhida cilmi-baadhayaasha, dalxiisayaasha, iyo maalgashadayaasha xiiseeya suuqyada iyo meelaha soo koraya. Sida lagu sheegay warbixinta, Somaliland waa meel isku xidha taariikh, dhaqan iyo dabeecad, isla markaana leh awood ay ku noqon karto mid ka mid ah meelaha dalxiis ee mustaqbalka Afrika ugu soo jiidashada badan.
Warbixintan oo ay soo turjumay wargeyska Dawan waxay sahaminaysaa goobaha qiimaha badan ee ku habboon dalxiiska iyo cilmi-baadhisyada caalamiga ah ee Jamhuuriyadda Somaliland, gaar ahaan tobanka goobood ee ugu quruxda badan dhinaca dalxiiska iyo goobaha qadiimiga ah. Warbixintu waxay muujinaysaa in Somaliland ay tahay dhul leh khayraad dalxiis oo dihin iyo muuqaallo dabiici ah oo soo jiidasho leh. Waxaana lagu bilaabay warbixinta FactVerse sidan:
“10-kan Goobood Booqo Somaliland:
Somaliland waa mid ka mid ah meelaha ugu xiisaha badan uguna quruxda badab ee laga sahamiyey qaaradda Afrika, iyadoo qani ku ah taariikhda, dhaqanka, iyo bilicda dabiiciga ah. Muuqaalkan, waxaynu ku sahamineynaa 10-ka goobood ee ugu quruxda badan ee lagu booqdo Somaliland, oo ay ku jiraan sawirada godka Laas Geel, Hargeysa, Berbera, Buuraha Sheekh, Buuraha Daallo, iyo kuwo kale. Laga soo bilaabo ilbaxnimooyinkii hore iyo dekedaha taariikhiga ah ilaa buuraha waaweyn iyo xeebaha ee aan weli la taaban, Somaliland waxay bixisaa khibrad socdaal oo gaar ah.
Geeska Afrika, dhinaca Gacanka Cadmeed, waxaa ku taal Somaliland. Waa dhul leh sirro qadiimi ah iyo qurux naftu ku raaxaysanayso, oo weli si weyn uga qarsoon dunida. Dhaqankeeda oo ay qaabeeyeen kumanaan sanno oo ganacsi caalami ah iyo nolosha reer miyiga ah, wuxuu daaqad gaar ah u furayaa hab-nololeed adkeysi leh. Halkan waxaad hor istaagi kartaa farshaxan xilli-hore ah, waxaad dhex mushaaxi kartaa suuqyo firfircoon, ama waxaad ku heli kartaa wehel-la’aan xeebaha aan weli la taaban. Laga soo bilaabo hoyga dhagaxyada ee qadiimiga ah ilaa xeebaha qorraxdu ku dhacdo iyo buuraha ceeryaamo leh. aynu bilowno safarkeena dhulkan qaaliga ah ee qarsoon.
- Laas Geel: Mucjisada Qaddiimiga ah ee Afrika: Godadkan oo ku dhex qarsoon buuro dhagax ah, waxay soo bandhigayaan sawirro dhagax ah oo leh midabbo cajiib ah oo jira in ka badan 5,000 sanno; Lo’da geesaha dheer, dadka, iyo duurjoogta ku sawirani dhamaantood waxay leeyihiin midabyo la yaab leh. Markaad halkan taagan tahay, waxaad dareemaysaa xidhiidh toos ah oo aad la leedahay awoowayaasheenii hore iyo dareenkoodii hal-abuurnimo. Laas Geel waa marag madoonto u taagan rabitaanka binu-aadamka ee ah inuu wax abuuro lana xasuusto.
- Hargeysa: Caasimadda Firfircoon iyo Wadnaha Dhaqanka ee Somaliland. Suuqyadeeda mashquulka badan waxaa ka buuxa uunsi, dhar, iyo foox, halka goobaha shaahana laga dareemayo sheekooyin xiiso leh. Firfircoonida magaalada dhexdeeda, astaamaha sida Taallada MiG oo ay dadku soo booqdaan waxay xasuujiyaan adkeysiga iyo rajada Somaliland. Hargeysa waa magaalo sharafta waayihii hore iyadoo qaabileysa mustaqbal firfircoon.
- Berbera: Deked Taariikhi ah oo ku taalla Ganacnka Cadmeed. Dhismayaasheeda dhagax-shacaabka ah iyo albaabbada xardhan waxay ka turjumayaan qarniyo badan oo ay saameyn ku lahaayeen Cusmaaniyiinta, Ingiriiska, iyo Carabta. Berbera oo mar ahaan jirtay xarun muhiim u ah fooxa iyo malmalka, hadda waxay u soo noolaanaysaa sidii marin dhaqaale oo weyn. Kalluumeysatada ayaa weli xeebta ku hagaajiya shabaqyada, doonyaha dhaqankuna waxay dhex mushaaxaan dekedda, iyagoo isku xidhaya laxanka qadiimiga ah iyo rajada casriga ah.
- Xeebta Berbera: Maylal ka kooban ciid cad oo aan la taaban iyo biyo buluug ah. Halkani waa barkulan ballaadhan oo badeed, taasoo abuuraysa goob deggan oo leh xamaamyada shacaabka iyo geel dhex mushaaxaya xilliga qorrax dhaca. Maadaama aanay jirin dalxiisyo waaweyn ama saxmad, waa goob naadir ah oo leh qurux dabiici ah oo saafi ah. Xeebta Berbera waa mid magan-gal u ah kuwa raadinaya nabadda iyo taariikhda layaabka leh.
- Buuraha Kheekh: Dhul-sare oo doog leh oo ka soo dhex baxaya nannaanada engegan. Magaalada Sheekh, oo mar ahaan jirtay goob xagaaga ee xilligii gumaysiga, waxay bixisaa muuqaallo ballaadhan iyo hawo qabow ah. Kaymo qadiimi ah oo dhunkaal ah iyo shimbiro kala duwan ayaa halkan ku barwaaqooba, taas oo ka dhigaysa deegaan u fiican dadka jecel dabeecadda. Buuraha Sheekh waxay muujinayaan kala duwanaanshaha deegaanka ee layaabka leh ee Somaliland.
- Saylac: Deked Qadiimi ah oo u dhaw xadka Jabuuti. Waxay mar ahaan jirtay xarun ganacsi iyo aqoon Islaami ah, burburka dhagax-shacaabka ee ku yaalaa wuxuu ka sheekaynayaa taariikh weyn. Safarka halkan lagu yimaado waa tacabir lagu abaalmariyo quruxda cajiibka ah iyo xeebaha saafiga ah ee jasiiradaha Saylac. Saylac waa taallo nool oo u taagan taariikhda lakabyada leh ee Somaliland.
- Buuraha Daallo: Buuro dhaadheer iyo kaymo cufan oo joog sare leh. Muuqaallo ceeryaamo leh ayaa ku teedsan ilaa badda, halka dhunkaalka qadiimiga ah iyo duurjoogta naadirka ahi ay ku barwaaqoobaan hawada qabow. Geedaha fooxa ayaa muuqaalkan ku xidha marinnada ganacsiga ee kumanaanka sano jiray. Daallo waa wadnaha cagaaran ee duurjoogta ah ee Somaliland.
- Bannaanada Togdheer: Sawanno ballaadhan oo ku yaalla badhtamaha dalka. Reer miyiga iyo kolonyada Geella ayaa dhex mara muuqaalkan fudud, iyagoo la nool laxanka dabeecadda. Roobabka ka dib, ubaxyada duurka ah iyo deerada ayaa nolosha dib ugu soo celiya bannaanada. Quruxda Toogdheer waxay ku jirtaa adkeysigeeda aamusnaanta leh iyo dhaqankeeda aan duugoobayn.
- Maydh: Magaalo xeebeed qadiimi ah oo ku taal cagta buuraha Calmadow. Waxay caan ku tahay fooxa qaaliga ah iyo qabriga Sheekh Isxaaq. Maydh waxay ku fadhidaa muhiimad ruuxi ah iyo mid taariikheed. Halkan buuruhu waxay kula kulmaan badda, noloshuna waxay u socotaa laxanka hirarka iyo dhaqanka. Maydh waxay bixisaa muuqaal ku saabsan xididdada ugu muhiimsan ee Somaliland.
- Buuraha Cal-madaw: Xuduuda duurjoogta ee Somaliland. Meelaha dhaadheer iyo cimilada gaarka ah waxay taageeraan dhir iyo duurjoog naadir ah oo aan meel kale laga helin. Geedka fooxa ee “Maydi” ayaa halkan ka baxa, kaasoo buuraha ku xidha ganacsigii qadiimiga ahaa. Dhulka qallafsan iyo biyo-dhacyada cajiibka ah waxay abaalmariyaan kuwa tacabirka jecel. Cal-madow waa maragii u dambeeyay ee dhaxalka dabiiciga ah ee Somaliland ee aan weli la xakameyn.
Safarada Dalxiiseyaasha caalamiga ahi ku tagaan Somaliland wuxuu muujinayaa dhul leh taariikh qoto dheer, adkeysi, iyo mucjiso dabiici ah. Laga soo bilaabo farshaxanka waayihii hore ilaa magaalooyinka firfircoon iyo buuraha duurjoogta ah, Somaliland waxay bixisaa khibrado aan meel kale laga helin. Waa meel loogu talagalay dadka wax-baadha, iyadoo abaalmarinaysa kuwa raadinaya xidhiidhada taariikhiga ah iyo sahaminta.”