Weeraradii ugu dambeeyay ee maamulka madaxweynaha Maraykanka Donald Trump ku qaaday Venezuela, isla markaana uu ku soo qabtay madaxweynihii wadankaas Nicolas Maduro ayaa ka mid ah dhaqanka faragelinta dheer ee Maraykanka ku qaaday gobolka.

Labadii qarni ee la soo dhaafay, Maraykanka wuxuu si isdaba joog ah u fuliyay hawlgallo milatari oo ka dhacay Badhtamaha iyo Koonfurta Ameerika iyo weliba Kariibiyaanka.

Laga bilaabo dabayaaqadii 1800-meeyadii, ilaa horraantii qarnigii 20-aad, Maraykanku wuxuu sameeyay Dagaalladii Banana, oo ahaa faragelin militari oo taxane ah oo ka dhacay Badhtamaha Ameerika, si loo ilaaliyo danaha shirkadaha Maraykanka ee gobolka.

Sannadkii 1934-kii, xilligii Madaxweyne Franklin D Roosevelt, Maraykanku wuxuu soo bandhigay “Siyaasadda Deriska Wanaaga”, isaga oo ballanqaaday in aanu duullaan ku qaadi doonin waddamada Latin Ameerika ama aanu faragelin doonin arrimahooda gudaha. Si kastaba ha ahaatee, intii lagu jiray Dagaalkii Qaboobaa, Maraykanku wuxuu maalgeliyey dhowr hawlgal oo loogu talagalay in lagu afgembiyo hoggaamiyeyaasha bidix ee la doortay ee gobolka.

Hawlgalladan badankood waxaa isku dubariday Hay’adda Sirdoonka Dhexe (CIA), oo la aasaasay 1947.

Iyada oo  wakhtigan ay Washington ay ka dhiseyso joogitaan militari oo baaxad weyn meel u dhow xeebta Venezuela isla markaana ay sii waddo weerarrada cirka ee lagu qaadayo Doonyaha ay ku andacooneyso inay ka ganacsadaan daroogada Kariibiyaanka iyo bariga Baasifigga, Madaxweynaha Maraykanka Donald Trump ayaa sheegay in aanu meesha ka saarin howlgal dhuleed oo kale oo dhaca gudaha dalal kale.  Dad badan oo indha indheeya ayaa aaminsan in eedeymaha Trump ee ah in Venezuela ay mas’uul ka tahay ka ganacsiga daroogada ay yihiin kuwo daboolaya ujeeddadiisa dhabta ah ee ah in nidaamka uu halkaas wax ka beddelo. Waxaynu eegeynaa qaar ka mid ah taariikhda Maraykanka ee faragelinta uu ku sameeyey dalalka Laatin America iyo xilliiyada ay dhaceen

Afgambigii ugu horreeyay ee Latin Ameerika

Bishii Juun 1954, Madaxweyne Jacobo Arbenz oo ka soo jeeda Guatemala ayaa noqday hoggaamiyihii ugu horreeyay ee Latin Ameerika ah oo lagu rido afgambi ay soo abaabushay dowladda Maraykanka. Jacobo Arbenz Guzman waxaa xukunka ka tuuray kooxo dagaalyahanno maxalli ah oo ay taageerayaan CIA-da xilligii Madaxweynihii Maraykanka ee Dwight Eisenhower.

Arbenz wuxuu doonayay inuu qaraneeyo shirkad, isaga oo cabsi ka muujiyay siyaasadaha Maraykanka ee gudaha Guatemala oo wakhtigaa hantiwadaagga ahaa.

Hawlgalkii CIA ee oo loo yaqiin PBSuccess, waxa lagu tababaray dagaalyahanno uu hoggaaminayay sarkaal milatari Carlos Castillo Armas, kaas oo xukunka la wareegay ka dib afgambigii. Dagaal sokeeye ayaa ka socday Guatemala laga bilaabo 1960 ilaa 1996, kaas oo u dhexeeyay dowladdii militariga oo dhinac ah iyo kooxo mucaaradka bidixda ah ee dhinaca kale.

Cuba: Sanadihii 1960-kii

Sidaas oo kale xilligii Eisenhower, CIA waxay dejisay qorshe lagu tababarayo dadka Cuba ee la masaafuriyay si ay u soo galaan dalka una ridaan Castro. Madaxweynihii Maraykanka John F Kennedy, oo ahaa Dimuqraadi ku guuleystay doorashadii 1960, ayaa la siiyay warbixin ku saabsan qorshaha intii uu xilka hayay.

Castro wuxuu xeryaha tababarka ka ogaaday sirdoonka Cuba. Sannadkii 1961, Kennedy wuxuu saxiixay duullaankii Gacanka Doofaarka, kaas oo ahaa qorshe ay dadkii Cuba ee qaxay ku doonayeen inay xukunka ka tuuraan Castro. Si kastaba ha ahaatee, duullaankii wuu fashilmay markii militariga Cuba ay ka adkaadeen.

Brazil: 1960-kii

Sannadkii 1961, Joao Goulart wuxuu xafiiska qabtay isaga oo ah madaxweynaha Brazil, isaga oo haysta waajibaad ah inuu ku dhaqaaqo dib-u-habeyn bulsho iyo dhaqaale. Wuxuu xidhiidh wanaagsan la lahaa dalalka hantiwadaagga ah sida Cuba wuxuuna qarameeyay shirkad hoos timaada Telefoonka Caalamiga ah iyo Telegraph-ka (ITT) oo ay lahayd Maraykanku.

Jawaab ahaan, CIA waxay maalgelisay siyaasiyiinta taageersan Maraykanka waxayna taageertay kooxaha ka soo horjeeda shuuciga. Tani waxay wiiqday hoggaanka Goulart, hogaankaasi waxa uu ku dhammaatay afgambi militari sanadkii 1964, kaas oo aasaasay kalitalisnimo saaxiibtinimo la leh Maraykanka oo socday ilaa 1985.

Ecuador: 1960-meeyadii

Ka dib markii ay soo mareen 27 madaxweyne intii u dhaxaysay 1925 iyo 1947, Ecuador waxay la kulantay xilli naadir ah oo xasillooni ah sannadihii 1950-meeyadii.

Ma aanay sii socon. Horraantii 1960-meeyadii, Maraykanka wuxuu ka walwalsanaa siyaasadaha taageera Cuba ee Madaxweyne Jose Velasco Ibarra iyo Madaxweyne ku xigeenkiisa Carlos Julio Arosemena, kuwaas oo u doodayay xidhiidh dhow oo lala yeesho waddamada Midowga Soofiyeeti.

CIA, oo u adeegsanaysa ururada shaqaalaha, ayaa maalgelisay faafinta dareenka ka soo horjeeda shuuciga ee dalka. Ugu dambeyntii, ku dhawaad ​​qof kasta oo reer Ecuador ah wuxuu noqday wakiil CIA ah sida uu sheegay falanqeeye Roger Morris.

Markii  hadalku batay Arosemena oo ahaa madaxweyne ku xigeenkii ayaa markii ugu horreysay afgambi ku sameeyay Ibarra, wuxuuna markii hore u jeestay dhanka bidix, laakiin markii danbe dhexdhexaad ayuu ka dhigay xukunkiisii. Kadib, sanadkii 1963, militariga ayaa afgambi ka sameeyay isagii, iyaga oo mamnuucay Xisbiga Shuuciga ahaa ee xidhiidhka la lahaa Cuba, iyaga oo la jaanqaadaya danaha Maraykanka.

Bolivia: 1960-meeyadii iyo 70-meeyadii

Intii u dhaxaysay 1963 iyo 1964, Maraykanku wuxuu isticmaalay maalgelin qarsoon, inta badan isaga oo adeegsanaya CIA, si uu saameyn ugu yeesho siyaasadda Bolivia.

Lacagta la bixiyay waxay taageertay hoggaamiyeyaasha saaxiibka la ahaa Maraykanka, waxayna taageertay afgambi militari bishii Nofeembar 1964 oo uu hoggaaminayay Jeneraal Rene Barrientos Ortuno oo ka dhan ahaa madaxweynihii la doortay Victor Paz Estensoro. Afgambigu wuu guuleystay wuxuuna ku qasbay Paz Estensoro inuu dalka ka baxo.

Laakiin Maraykanka kama aanu dhammaan faragelinta uu ku hayo Bolivia. Horraantii 1970-meeyadii, Washington waxay isha ku haysay isbeddel kale oo nidaam ah. Markan, bartilmaameedku wuxuu ahaa Madaxweyne Juan Jose Torres, oo xukunka qabtay 1970-kii isla markaana qarameeyay shirkado badan oo Maraykan ah oo ku yaal dalka.

Sida ku cad taariikhda rasmiga ah ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Maraykanka , safiirkii Maraykanka ee La Paz, bishii Juun 1971, wuxuu Washington u sheegay inay u baahan tahay inay taageerto mucaaradka Torres. Aqalka Cad ayaa si qarsoodi ah u raadiyay, oo helay, $410,000 ($3.3 milyan oo lacagta maanta ah) taas oo dhaleeceeyayaasha maamulka ku tilmaamay “lacag afgambi” si loogu maalgeliyo hoggaamiyeyaasha militariga iyo hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ee ka soo horjeeda Torres.

Laba bilood ka dib, sarkaal sare oo ka tirsan militariga Hugo Banzer ayaa hoggaamiyay afgambi guul leh oo ka dhan ah Torres. Maraykanku wuxuu sii waday inuu maalgeliyo dowladdii Banzer, oo xukunka haysay ilaa 1978. Ku dhawaad ​​​​labaatan sano ka dib, Banzer ayaa mar kale ku soo laabtay xukunka, ka dib markii uu ku guuleystay doorasho 1997.

Chile: 1970-meeyadii

CIA waxay bixisay maalgelin si ay u soo afjarto madaxweynenimada Salvador Allende, oo ah hoggaamiye bidix oo la doortay. Allende waxa uu qorsheyneysay inuu qarameeyo shirkadaha naxaasta ee Chile, kuwaas oo badankood waday danaha Maraykanka.

Maalgelinta CIA-da waxaa loo isticmaalay in lagu taageero qofka ka soo horjeeda Allende laguna faafiyo dareenka ka soo horjeeda shuuciga. Tani waxay ku soo korodhay afgambigii milatari ee 1973-kii oo uu hoggaaminayay Jeneraal Augusto Pinochet. Allende wuxuu isdilay isaga oo isticmaalaya qori AK-47 ah ka hor inta aan la qaban: Shaki laga qabo sababta dhimashadiisa ayaa socday tobanaan sano ka hor inta aan lagu xaqiijin baadhitaan madax-bannaan oo sannado ka dib. Kaligii-talisnimadii naxariis darrada ahayd ee Augusto Pinochet oo ay Maraykanku taageerayaan waxay socotay 17 sano.

Hawlgalkii Condor ee lix waddan 1970-meeyadii:

Sannadkii 1975, CIA waxay taageertay kalitalisnimada militariga ee garabka midig ee lix waddan oo Latin Ameerika ah iyada oo samaysay shabakad caalami ah oo la yidhaahdo Operation Condor. Tani waxay bilaabatay xilligii uu madaxweynaha ka ahaa Maraykanka Gerald Ford.

Dalalka la bartilmaameedsaday waxaa ka mid ahaa Argentina, Bolivia, Brazil, Chile, Uruguay iyo Paraguay. Hawlgalku wuxuu ujeeddadiisu ahayd in la burburiyo kuwa bidixda ku jira iyo kuwa taageersan shuuciga. Kaligii-taliyayaasha waxay adeegsadeen xog ururin la wadaago si ay ula socdaan mucaaradka iyo qoysaskooda xuduudaha gobolka.

Waxay adeegsadeen xeelado ay ka mid yihiin is-weydaarsiga sirdoonka, macluumaadka, maxaabiista iyo farsamooyinka jirdilka. Hawlgalka dhexdiisa, ugu yaraan 97 qof ayaa la dilay, sida laga soo xigtay Plan Condor, oo ah hindise wadajir ah oo ay sameeyeen ururada Latin Ameerika iyo Jaamacadda Oxford.

El Salvador: 1980-meeyadii

Bishii Diseembar 1981, Guutada Atlacatl ee ugu sarreysa militariga Salvador ayaa xasuuq ba’an ka geysatay tuulada El Mozote, iyada oo dishay qiyaastii 1,000 oo rayid ah, oo ay ku jiraan haween iyo carruur. Tani waxay ahayd intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee El Salvador ee 1980-92.

Guutada waxaa tababaray oo qalabeeyay Maraykanka iyadoo la raacayo siyaasaddiisa weyn ee Dagaalkii Qaboobaa ee lagu caburinayo fallaagada bidix ee Latin Ameerika. Dowladda Maraykanka waxay si weyn u kordhisay gargaarka milatari ee ay siiso El Salvador intii u dhaxaysay 1980 iyo 1982.

Grenada: 1980-meeyadii

Waa sheeko caan ah ilaa hadda. Maurice Bishop, ra’iisul wasaaraha jasiiradda yar ee Kariibiyaanka, ayaa qaatay siyaasadaha Marxist-Leninist ka dib markii uu xukunka la wareegay 1979-kii markii ra’iisul wasaarihii hore, Eric Gairy, uu dalka ka maqnaa.

Horraantii 1980-meeyadii, Maraykanka wuxuu ka walaacsanaa saameynta Cuba ee Grenada. Markii dagaal dhiig badan ku daatay uu ka dhex qarxay xisbiga Bishop sababo la xidhiidha halgan hoggaamineed bishii Oktoobar 1983, Maraykanka wuxuu ku duulay hawlgal loogu magac daray Hawlgal Degdeg ah oo Fury ah, isaga oo ku duulay dalka, qabqabtay Cubans-kii Grenada, isla markaana hubiyay in mustaqbalka dalka uu la jaanqaado mudnaanta Maraykanka.

Panama: 1980-meeyadii

Maraykanka wuxuu weeraray Panama sanadkii 1989-kii xilligii uu madaxweynaha ka ahaa Maraykanka George HW Bush, oo ka tirsanaa xisbiga Jamhuuriga. Duullaankaas waxaa loogu magac daray Hawlgalka Caddaaladda ah.

Maraykanka ayaa hoos u dhigay tirada dhimashada wuxuuna qiil u sameeyay duullaanka, isaga oo sheegay in loo qaaday si xilka looga qaado Madaxweyne Manuel